Zmiana płci może być rozumiana w sensie biologicznym lub w sensie prawnym. W Polsce korekta płci metrykalnej odbywa się obecnie w postępowaniu nieprocesowym, na wniosek zainteresowanej osoby — bez konieczności pozywania rodziców. Jedynym możliwym uczestnikiem obok wnioskodawcy może być jego małżonek.
Na czym polega i jak wygląda zmiana płci?
Transseksualizm jest to odczuwanie swoistej niezgodności płci. Odczuwanie niezgodności płci musi być trwałe a nich chwilowe. Niezgodność występuje między doświadczoną tożsamością płciową a przypisaną danej osobie płcią.
Płeć może być zmieniona z męskiej na żeńską (zmiana płci z mężczyzny na kobietę) albo z żeńskiej na męską (zmiana płci z kobiety na mężczyznę).
Statystycznie podaje się, że transseksualizm występuje u 1 na 30 000. osób o płci biologicznej męskiej (m/k) i 1 na 100 tys. osób o płci biologicznej żeńskiej (k/m).
W jakim wieku można zmienić płeć? Prawnie nie ma znaczenia, w jakim jest wieku osoba, która ma zamiar dokonać sądownej zmiany płci, ale musi mieć ona pełną zdolność do czynności prawnych i zdolność procesową, czyli być pełnoletnia.
Płeć zmieniają osoby zarówno młode np. przed 30. rokiem życia jak i dojrzałe np. po 60 roku życia. Każda osoba musi wyważyć za i przeciw zmiany płci.
Jedyną opcją leczenia transseksualizmu jest operacyjna zmiana płci. Jak wygląda i na czym polega zmiana płci pod kątem biologicznym?
Jest to skomplikowany proces medyczny pod względem farmakologicznym i chirurgicznym (jest to tzw. operacyjna zmiana płci). Jej koszt uzależniony jest od danego przypadku, ponieważ nie wszystkie procedury są refundowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia.
Biologiczna zmiana płci, nie jest tożsama ze zmianą płci w sensie prawnym.
Od dnia 4 marca 2025 r. procedura korekty płci metrykalnej odbywa się na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, w postępowaniu nieprocesowym. Oznacza to, że nie trzeba wytaczać powództwa przeciwko rodzicom ani wskazywać kuratora. Jedynym możliwym dodatkowym uczestnikiem postępowania może być małżonek wnioskodawcy.
To podejście zostało uregulowane po przełomowej uchwale Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 4 marca 2025 r., która znacząco uprościła dotychczasową procedurę.
Zmiana płci a polskie prawo – czy zmiana płci w Polsce jest legalna?
Zmiana płci metrykalnej w Polsce jest legalna, a polskie prawo przewiduje prawną procedurę zmiany płci. Podstawę materialnoprawną powództwa o ustalenia prawa lub stosunku prawnego, stanowi przepis art. 189 k.p.c.
Zgodnie z tym przepisem, powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny.
Według tego przepisu, warunkiem koniecznym skuteczności powództwa o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, jest istnienie interesu prawnego w ustaleniu po stronie występującego z roszczeniem.
Dlatego też sąd ma obowiązek badania z urzędu istnienia interesu prawnego w każdym stanie sprawy, a jego niezbadanie jest równoznaczne z niewyjaśnieniem wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (więcej informacji znajdziesz w książce: Bronisław Czech, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, tom 1, C.H. Beck, 4 wydanie s. 825).
Należy z całą mocą podkreślić najważniejszą zmianę w polskim systemie prawnym: osoba transpłciowa nie musi już pozywać własnych rodziców.
Do niedawna konieczność wytaczania powództwa przeciwko matce i ojcu była najbardziej traumatycznym elementem tranzycji prawnej, często prowadzącym do konfliktów rodzinnych i niepotrzebnego bólu.
Obecnie, dzięki zmianie trybu na postępowanie nieprocesowe, rodzice nie są już stroną pozwaną. Procedura odbywa się na wniosek zainteresowanego, co przywraca procesowi godność i skupia się na tożsamości wnioskodawcy, a nie na walce z rodziną. Jest to bardzo duże ułatwienie, bo zdarzało się w naszej praktyce zawodowej, że rodzice sprzeciwiali się a wręcz utrudniali dokonanie sprostowania płci.
Od czego zacząć zmianę płci metrykalnej w Polsce – kto to może zrobić? Instrukcja krok po kroku
Jak rozpocząć proces zmiany płci? W zasadzie zmiana płci dotyczy dwóch sytuacji, a mianowicie przypadku zdiagnozowania u danej osoby transseksualizmu, bądź interseksualizmu (hermafrodytyzmu).
Formalnej zmiany płci można dokonać dopiero po nabyciu pełnej zdolności do czynności prawnych, czyli osiągnięciu pełnoletniości. Podstawą do zmiany płci jest nie tyle stwierdzenie rozbieżności odczuwania płci psychicznej od fizycznej, ile zdiagnozowanie transseksualizmu, bądź interseksualizmu, połączonego z odmienną identyfikacją płciową.
Z tego względu proces zmiany płci zawsze zaczyna się od kontaktu z lekarzami specjalistami, a samą diagnozę stawia najczęściej lekarz seksuolog.
Poszczególne etapy zmiany płci są z reguły następujące:
- wykonanie badań,
- postawienie diagnozy,
- rozpoczęcie terapii hormonalnej,
- proces sądowy i zmiana pici prawnej,
- zmiana dokumentów,
- kolejne operacje podzielone na etapy.
Pierwszy krok w procesie zmiany płci to wykonanie badań niezbędnych do postawienia diagnozy i kontakt z lekarzem. Ponieważ transseksualizm traktowany jest jako zaburzenie psychiczne, w dużej mierze lekarz podejmuje decyzję na podstawie wywiadu, rozmów z pacjentem, wyników testów psychologicznych, dlatego wymagana jest opinia psychologa. Rzadziej potrzebna jest konsultacja psychiatryczna.
Oprócz testów psychologicznych, potrzebne są też inne badania, takie jak tomografia komputerowa, EEG, badanie krwi, badanie poziomu hormonów. Zawsze ostateczną decyzję podejmuje lekarz prowadzący.
W przypadku postawienia odpowiedniej diagnozy rozpoczyna się terapia hormonalna. Pacjent otrzymuje hormony, a dopiero po postawieniu diagnozy i rozpoczęciu terapii hormonalnej możliwe jest wniesienie do sądu pozwu o zmianę płci na podstawie art. 189 k.p.c.
Podstawowymi dowodami w sprawie jest opinia (diagnoza) lekarza seksuologa oraz zeznania powoda, a więc osoby zainteresowanej zmianą płci. W postępowaniu o korektę płci może uczestniczyć wyłącznie małżonek wnioskodawcy. Udział innych osób, w tym rodziców czy dzieci, nie jest już wymagany.
Warto wiedzieć, że współczesne procedury sądowe są elastyczne. Sądy coraz częściej przychylają się do wniosków o przeprowadzenie rozprawy w trybie zdalnym (online).
Dla osoby wnioskującej o korektę płci jest to ogromne ułatwienie – pozwala uniknąć stresu związanego z fizyczną obecnością w budynku sądu oraz umożliwia uczestnictwo w rozprawie z dowolnego miejsca, co jest szczególnie istotne, jeśli właściwy sąd znajduje się w innym mieście.
Aby skorzystać z tej możliwości, należy złożyć odpowiedni wniosek wraz z pismem wszczynającym postępowanie.
Nowy model postępowania kładzie nacisk na sprawność i poszanowanie godności osoby wnioskującej. Jeśli do wniosku dołączona zostanie obszerna i rzetelna dokumentacja medyczna (prywatne opinie psychologa, psychiatry i seksuologa sporządzone przez uznanych specjalistów), sąd może odstąpić od powoływania biegłych sądowych.
Pozwala to zaoszczędzić wiele miesięcy oczekiwania na terminy badań. Ponadto, w obecnym trybie sądy coraz częściej rezygnują z przesłuchiwania świadków (np. członków rodziny czy znajomych) na okoliczność odczuwania płci, opierając się wyłącznie na dokumentacji medycznej i przesłuchaniu samej osoby zainteresowanej.
Po zakończeniu procedur medycznych dana osoba nadal nosi imię i nazwisko wskazujące na inną płeć przeciwną, jej płeć w jej akcie urodzenia jest wpisana jako płeć pierwotna.
Przykład:
A.B. urodzona jako kobieta, rozwiedziona, matka jednego pełnoletniego i samodzielnego dziecka od wczesnych lat dziecięcych nie akceptowała swojej płci jako kobieta. Próbowała zagłuszyć swoje odczucia wykonywaniem „damskich” zawodów np. sprzedawczyni w drogerii oraz wstąpieniem w związek małżeński. Około pięć lat temu A.B. podjęła diagnostykę. Stwierdzono u niej transseksualizm oraz przeszła leczenie farmakologiczne. A.B. wygląda jak mężczyzna oraz czuje się mężczyzną. Sąd po przeprowadzeniu opinii biegłego psychologa, psychiatry i seksuologa uwzględnił wniosek w całości. A.B. chce także usunąć damskie narządy płciowe.
Sprawy sądowe po zmianie płci. Co dalej z małżeństwem?
Wiele osób zastanawia się jak wygląda sprawa zmiany płci w momencie, gdy taka osoba jest w związku małżeńskim. Czy mężatka albo żonaty mężczyzna może zmienić płeć?
Stan cywilny co do zasady nie jest przeciwskazaniem do zmiany płci metrykalnej, natomiast praktyka pokazuje, że osoby zmieniające płeć zazwyczaj nigdy nie pozostawały w związku małżeńskim albo związek małżeński został wcześniej rozwiązany przez rozwód bądź ustał przez śmierć jednego z małżonków.
Jeżeli osoba, która zmienia płeć jest w związku małżeńskim, to nie skutkuje to w sposób automatyczny rozwodem. Zmiana płci nie wpływa na długi oraz zobowiązania alimentacyjne np. wobec własnego dziecka.
Nowe dokumenty i nowy PESEL po zmianie płci?
Po zmianie płci dokonuje się wpisu w akcie urodzenia nowej płci (dochodzi wtedy do zmiana płci w akcie urodzenia). Zmiana dokumentów po zmianie płci jest bardzo ważna. Po pierwsze należy zmienić dowód osobisty, bo zmianie ulega imię i zazwyczaj nazwisko. To samo dotyczy innych dokumentów takich jak prawo jazdy, paszport.
Czy PESEL ulega zmianie w razie zmiany płci? Pesel w takiej sytuacji powinien także ulec zmianie, ponieważ przedostatnia cyfra numeru PESEL świadczy o płci. Przedostatnia cyfra PESEL kobiety jest parzysta, a mężczyzny nieparzysta.
Uprawomocnienie się postanowienia sądu o ustaleniu płci otwiera drogę nie tylko do zmiany numeru PESEL, ale również do pełnej korekty danych osobowych. Oznacza to możliwość wyboru nowego imienia (lub imion) oraz zmiany nazwiska na formę zgodną z płcią (np. z końcówką -ska na -ski i odwrotnie).
Co istotne, procedura ta jest bezpośrednim następstwem orzeczenia sądu i co do zasady odbywa się w Urzędzie Stanu Cywilnego. Niemniej jednak praktyką naszej kancelarii adwokackiej jest wniosek o zmianę imienia, imion, nazwiska już razem z wnioskiem o sprostowanie płci. Wówczas zmiana odbywa się szybciej i sprawniej.
Wnioskodawca ma prawo wybrać imię, które odzwierciedla jego tożsamość, bez konieczności udowadniania w USC, że posługiwał się nim wcześniej.
Wiek emerytalny w Polsce a zmiana płci – jak długo trzeba pracować?
W Polsce kobieta musi skończyć 60. rok życia, aby uzyskać wiek emerytalny, a mężczyzna musi pracować do 65. roku życia.
W razie sądownej zmiany płci osiągnięcie wieku emerytalnego może skrócić się albo wydłużyć. Oznacza to, że np. mężczyzna, który zmienił płeć na żeńską może przejść na emeryturę w wieku 60 lat, a kobieta, która zmieniła płeć na męską na emeryturę przechodzi pięć lat później.
Emerytura oraz renta i inne świadczenia z ubezpieczeń społecznych należą się osobie, która dokonała sądownej zmiany płci na zasadach ogólnych.
Dlaczego warto skorzystać z pomocy prawnej adwokata w procesie zmiany płci?
W procesie sądowej zmiany płci warto skorzystać z pomocy adwokata. Zasadne jest, aby pozew, czyli dokument rozpoczynający proces, został profesjonalnie przygotowany dla danej osoby pod kątem jej konkretnej sytuacji faktycznej i prawnej.
Sprawy te wiążą się z bardzo dużym ładunkiem emocjonalnym. Kancelaria adwokat Anna Gręda-Adamczyk sporządza pozwy o zmianę płci (ustalenie płci) oraz reprezentuje osoby chcące zmienić płeć.
Jeśli potrzebujesz pomocy prawnej w sprawie związanej ze zmianą płci, umów się na płatną konsultację – w formie online lub w siedzibie naszej kancelarii w Łodzi. Konsultację możesz opłacić gotówką, przelewem bankowym lub Blikiem na telefon. Aby zarezerwować dla siebie dogodny termin konsultacji z adwokat Anną Gręda-Adamczyk skontaktuj się z nami.
Niniejszy wpis na blogu zawiera najbardziej przydatne i ogólne informacje na temat omawianego zagadnienia prawnego. Wpis nie stanowi porady prawnej, ani nie stanowi rozwiązania konkretnej sprawy bądź problemu prawnego. Nawet, jeśli Twoja sytuacja jest bardzo podobna to szczegóły mogą wpływać na rodzaj postępowania i działania prawnego. Z tego względu swoją indywidualną sytuację prawną i faktyczną zawsze należy skonsultować z adwokatem.
